درد آيد . براى بيماران تب شديد ، شربت خشخاش بسيار خوب است ؛ زيرا مادهء خلط ناپخته و آبكى را پرمايه و غليظ مىكند و به پختگى مىرساند و علاوه بر آن خواب‌آور هم هست . فصل يازدهم روىآورهاى پيامد تب شديد برخى از روىآورهاى بد و ناپسند در بيمارى تبهاى شديد بر بيمار روى مىآورند . از قبيل : لرز و تكان بىاراده ، سرما ، چندش ، عرق كردن زياد ، خونريزى بينى ( خون‌دماغ ) ، قى كردن به شدت ، حالت اسهالى ناتوان‌كننده ، تشنگى غير قابل تحمل ، خواب‌آلودگى بيش از حد ، پريدن خواب از چشمان و بىخوابى بيش از حد كشيدن ، زبرى زبان ، خشكى دهان ، عطسه كردن پياپى و مداوم ، سردرد سخت ، سرفهء پياپى ، بىاشتهايى ، گرسنگى گاوى ، گرسنگى سگانه ، اشتهاى چيزهاى غير طبيعى كردن و به سكسكه آمدن . هريك از حالات ذكر شده ممكن است در حالت تب براى بيمار رخ دهند . ما در فصلهاى آتى به ذكر چگونگى معالجهء اين روىآورها مىپردازيم و بعد از آن حالات بيماريهاى تب شديد را به تفصيل شرح مىدهيم و علاج هريك از اين حالت‌هاى تب شديد را بيان مىكنيم . فصل دوازدهم لرز و تكان ، چندش و سرماى به افراط هرگاه يكى از اين حالات سه‌گانه بعد از عرق كردن بيمار پيدا شد ، به زودى از بين مىرود ، و نيازى به معالجه و مداوا نيست . هريك از اين سه حالت اگر در هنگام بحران بيمارى پديد آيد ، لازم نيست داروى دفع‌كنندهء ماده را به كار برى و در حال بحرانى رخ دادن اين حالات مقاومت بدن را كاهش نمىدهد و زيانهايى به بار نمىآورد . علاج تنها اين است كه دست و پاى بيمار را باندپيچى كنى و به آرامى بدنش را ماساژ دهى . سرانداز گرم بر او اندازى و اگر لازم بود بدن بيمار را با روغن شبت يا روغن بابونه چرب كنى . اگر يكى از اين سه حالت - يا همه باهم - بسيار شديد بود . چه در حالت تب و چه در حالت بيماريهاى غير تب با شدتى كه داشت دوام يافت ، بايد دستورات زير را به كار برى : 1 - در چندين جا دست و پاى بيمار را باندپيچى كن ! 2 - روغن بابونه و روغن بيخ سوسن بر بدن بيمار بمال ! بعضى از اطباء داروهاى زير را با روغن ماليدنى قاطى مىكنند كه تأثيربخش‌تر باشد ؛ اين داروها عبارتند از : قاقله ، گند بيدستر ، فيجن ، درمنه ، پونه ، بورك ، فلفل ، عاقرقرحا و حتى بعضى از اطباء علاوه بر اينها خردل و صمغ انگدان بر بدن بيمار مىمالند .